Monday, April 16, 2012

Yudel Borishansky



Yudel Borishansky is a merkwüridiger typ vun dier Vilner Jüdischer gass. Ich bin mit ihm bekannt geworen in die billige wõhnungen vun YKA, wu er hât gehat sein dirah (lodgings) zwischen die überige Yiddische kabtzonim (paupers). Alléin is âber Borishansky nischt geween kéin kabtzan. Er hât gestammt vun die grõsse Vilner gvirim (the wealthy). Hât alléin amâl auch gehat a sakh (quantity) geld. Nor vun sein geld un vermögen is geworen a tal (ruins). A téil hât men ihm ângesetzt. Un a téil hât er allein aweg-gegeben.

Sein vâter hât ihm gelâsen a yerushah (inheritance) vun zehndlige tausender. As er hât bekummen die reiche  (inheritance) vun zehndlige tausender. As er hât bekummen die reiche yerushah, hât er nischt gewusst wâs zu tuen dermit. Wâum Borishansky is geween a grõsser talmudist, hât gut gekennt Hebräisch un verstannen Russisch un Deutsch. Nor zum praktischen leben is er geween gâr nischt zu-gegréit. Vun geschäft, bloff, handel hât er kéin shum begriff nischt gehat. Dâs is geween a derwachsener mensch, mit der natur vun a kind. A tamim, wie Yidden sâgen. Asa mensch hât gekönnt nor tuen éin geschäft, wâs fo’dert nischt kéin kop-drehenisch: weren a malveh (lender) un leben vun prozent. Un Borishansky hât asõ getân. Er hât genummen sein ganze yerushah un hât verliehen leuten. Asõ wie âber mohnen hât er nischt gekönnt – er hât kéin hartz nischt gehat jenem ân-zu-treten – un jeder vun seine léiher hât schõn gewusst sein natur, hât men ihm, s’versteht sich alléin, dâs geliehene geld zurck nischt âbgegeben. Hât er alléin gegeben gemillos-khasomim, nedovos (donations), kléine halvayos (loans). Âbsâgen hât er keinmâl nischt gekonnt. Wer es hât nor gemacht a krumme miene, wer es hât gehat an um-mutig hartz, hât er ihm âbgegeben alts, wâs er hât bei sich gehat.

Borishansky is geween a typ vun geborene edele volks-idealisten, wâs können nischt zusehen dem volks-leiden, wâs können nischt denken wegen éigener ruh un bequemlichkeit, be-sha’as (while) séi sehen arum sich asõviel eledn.

Borishansky is aphilu (even) nischt geween a kind vun’m volk, asõ wie Dvoyrha Esther. Âber er is geboren un erzõgen geworen in der Vilner Jüdischer Gass. Er hât nur gedarft araus vun stub, um zu sehen dem verzwéifellten lebens-kampf vun der Jüdischer masse.

Er is geboren geworen mit a düner, zarter neshoma (soul), wâs fühlt tief jenem’s schmerzen, gleich wie seine éigene, un noch viel mehr vun seine éigene.

Ein unterscheid, sehr a wichtiger, is dâ zwischen Dvoyrah-Esther’n un Borishanski’n. Dvoyrah-
Esther is geween, zu der selber zeit, i a grõsser idealistin, i a mensch mit sehr an ausgerecherten, gesundten, praktischen geist. A muster vun a klal-tuerin (communal activist) in besten demokratischen sinn. Ihr hilf hât gedarft nischt stillen die leiden auf a moment, nor stellen dem bedärftigen auf die füess, er soll können helfen sich alléin. Sie is auch geween fähig zu organisieren, zu weben arum sich khaverim (associates) un khavertehs, wâs solllen ihr helfen un wemmen sie soll können übergeben b’yerushah ihr edele arbet. Sie is geween a proste Yiddeneh, hât nischt gewusst vun kéin theorie un hât doch gewirkt systematisch un gesetzt mit ihr geborenem richtigen verstand in gefühl.

Borishansky is in ot der hinsicht a voll-komner kontrast vun Dvoyrah-Esthern. Er wéiss nischt fun kéin system. Er is nischt fähig zu vertrachten sich auf später, er handelt blõs unter der wirkung vun’m impuls, wie es diktiert ihm in dem moment sein edele, zarte neshomah. Derseht er an âbgerissenem menschen, is er m’kayim dem posuk (put the verse to action): “ ki tire’ah orum u-kh’sito” – as du sehest a nacketen – deck ihm zu. Er nehmt arâb vun sich dem mantel, tzi sein rock, sein pâar stiewel un git aweg jenem. Hât éiner nischt wu über-zu-nächtigen – nehmt er ihm zu sich. Õb var ihm kummt nischt aus kéin platz – geht er aweg nächtigen ergetz anders, “mich”, sâgt er, “kenn men un m’wet mich arein-lâsen nächtigen umetum. Âber an umbekannten will kéiner nischt arein-lâsen”. Is bei imitzen wer krank, sorgt schõn Borishansky wegen a doktor un medizin, er hât schõn seine doktoyrim un âpthekin un medizin un nischt alléin, oder kriegt bei an anderen mezumon-geld (cash), far der familie vun dem kranken.

To Be Continued….

Vera Matveyovna



Bekannt geworen bin ich mit ihr auf a konferentz vun Jüdische lehrer un lehrerins in Vilna.

Wenn ich hâb ihr ângerufen bei ihr familien nâmen: “Kuperstéin”, hât sie sich beléidigt. “Mich ruft men”, hât sie gesâgt, “Viera Matveyevna”.

Als a mensch fun volk, vun der unter’ster Jüdischer masse, hât sie gleich, ohn vor-redes, ohn kuntzen, eingestimmt zu lâsen sich interviewieren, nâr ohn a shum (any) hinterméin, as m’wet schreiben wegen ihr in die blätter. Viera Maaatveyevna is nischt aso naïve, nispoel (influenced) zu weren dervun. Sie is poshut (simply) gewee3n zufrieden, wâs éiner kummt un interessiert sich mit ihr leben. Dâs trefft, haponim (apparently), bei ihr sehr selten, khotch Viera Matveyevna is genug populär, h^at a shem (reputation) in gantz Vohlin, un bekanntschaft zwischen alle klassen vun der Jüdischer gesellschaft – mamesh (literally) in die tausender. Dâs erste mâl hâb ich sie aufgesucht; dâs zwéite un dritte mâl, in die konferentz-antrakten, hât sie mich schõn aufgesucht un hât mich gern bekannt gemacht mit ihr lebens-geschichte.

Ihr lebens-geschichte is a kurze, âber éine vun die rührend’ste, vun die belehrend’ste, wâs sennen wenn es is geschrieben geworen.

Geboren geworen is Viera Matveyevna bei sehr ârime Jüdische eltern. A schwere yerushah (inheritance) hât sie bekummen schõn vun ersten geboren-tâg ân, vun ihr taten un zeyden.
Béide sennen geween blinde. Doch is sie alléin, Viera Matveyevna, nischt geboren a blinde. Sie hât gehat ihre sehendige augen gix drei un zwanzig jâhr.

S’is möglich, as bei a gewisser vorsichtigkeit, wen sie wollt hüten die augen, wie men darf, wollt sie nischt übergenummen die finstere yerushah vun taten un zeyden. Âber Viera Matveyevna hât sich erzõgen in a schrecklich ârimer Jüdischer familie un an umwissender derzu, welche hât ihr kéin shum erziehung nischt gekönnt geben. Un sie hât genossen die lichtige welt nur a kurzen téil, derfar âber – dem besten téil vun ihr leben – die jugend. Un mit dem téil vun ihr leben , mit jener lichtiger jugend, lebt noch Viera Matveyevna itzt auch.

Auf einer vun die debaten auf der konferentz vun die professionelle Jüdische mäedel-schulen, wenn es hât sich gehandelt wegen wichtigkeit vun elementare bildung far Jüdische kinder, far Jüdische mäedlach, hât Viera Matveyevna genummen a wort un gehalten a rede, welche sie hât geendigt mit dem aus-geschrei: “Git uns licht! Git uns licht!”

Dâs hât Viera Matveyevna gebeten licht nischt far sich, welche geht schõn höcher sieben un zwanzig jâhr in der finster; nischt far sich un nischt far die tausender umglickliche, welche tappen buchstäblich in der finster, asõ wie sie. Néin, sie hât gebeten geistige licht far Jüdische kinder.
Un ot der harziger ungekinstelter ausruf hât a setz getân, wie mit elektrische strâmen, über die strunehs vun allemen’s härzer, auf der konferentz, un der sall hât minuten lang gezittert vun emmise (genuine) wareme applaudistensen, wâs hâben gâr nischt gewollt aufhören. A sakh (quantity) hâben gepatschet mit die händt un in die augen sennen séi gestannen trähren.

Weil alle hâben gekennt Viera Matveyevna. Alle haben gewusst, as der ausruf is bei ihr nischt kéin oratorische phrase, nur a riess vun ihr neshomah (soul).


To Be Continued….

Sunday, April 15, 2012

Dvoyrah-Esther


Ich bin gegangen mit a bekannten in éiner vun die gedichte un schmutzige Jüdische gässlach in Vilna. Früher var uns is gegangen, eigentlich geloffen, eppis an alte Yiddeneh, an aus-gebõgene, in a tchepik, in a kortene, watove kaftankeh. Sie is geloffen schwimmendig, asõ wie eilendig sich ergetz wuhin. Un wie sie is geloffen eingebõgen, schwimmendig, hâben weiber, mansbil, kinder, alts wâs is gekummen ihr antkegen auf dem schmâlen trottoir, gewichen ân a seit, gelâsen mit derekh-eretz (respect) ihr dem weg.Die weiber bei die koshikehs, bei’m areingang vun tiefe, schmâle kellers – wâs nur die Jüdische gass vermâgt aselche – hâben sich aufgestellt un gemüht sich zu machen der altinker bréiter, freier dem weg. Vun beide seiten hâben ihr die weiber geschâckelt mit die köp un âbgegeben “gut ‘nawend.”

Ich hâb in ânheb sich nischt zugekuckt der dâsiger szene. Dem respekt vun die bass-weiber zu an alte Yiddeneh, hâb ichgefunnen far natürich, nur mein bekannter hât sich a kehr getân zu mir:

“Ihr kennt ot die eingebõgene Yiddeneh in dem tchepik, wâs lauft var uns?”

“Nein, wâs is?”

“Ihr kennt sie nischt? Wâs redt Ihr? Dâs is doch Dvoyrah Esther!”

Mein bakannter, a gebõrener a Vilner, hât ausgeredt “Dvoyrah Esther” asõ wie die dâsige zwéi wörter wollten far mir alts erkärt un mehr zugeben is nischt nöetig (original “nõtig”, an example of Litvak hypercorrection.)

Wen ich hâb gemacht a fragendige miene, hât sein ponim ausgedrückt noch mehr verwunderung.
“Ihr kennt nischt Dvoyrah Esther!” hât er nochamâl über-gefregt. “Ihr hât nischt gehört vun Dvoyrah Esther’s gemilos khesed (free loan society), Dvoyrah Esthe’s kloys, Dvoyrah Esther’s prushim  (hermits), Dvoyrah-Esther’s drei-gârendige kesheneh? Kind un keit kenn doch ihr in Vilna!”

Jetzt hâb ich verstannen un hâb sich wirklich verschämt….ich bin kimat (almost) a jâhr in Vilna un hâb sie gâr nischt gesehen, gâr nischt gehört vun ihr, vun der, wâs kind un keit kennen in Vilna.



As ihr geht durch die Vilner enge, finstere, schmutzige Jüdische gässlach: betracht die ângerissene weiber bei die kästlach, multerlach, koshikehs mit täp, mit die gefrõhrene, ângefaulte äppel, gekochte un gebrâtene bâbes, kartoffel un die überige groschene sekhoyros (merchandise) far der ârim’ster Jüdischer bevölkerung; betracht die gelle, ausgedarte peynimer (faces); dâs weiken sich un friehren dâ in regen un in schnee, in blotte un in schmutz; dem lyarem, hu-ha un gepilder; dem bitteren, verzwéiffelten kampf far dem lelenden guilden oder zwéi a tâg; as ihr kuckt sich zu aufmerksam zu die dâsige harz-reissende szennes, bleibt ihr zeitenweis, nischt willendig, stehen überrascht, quetscht verwundert mit die pleytzehs: wie können menschen asõ leben? Wu nehmen séi die eiserne moralische kraft, wâs bindt séi zu zu’m leben, wâs halt séi âb vun verzwéiffelung, vun selbst-mord, vun verbrechen?

Un die rettenis wert euch erklärt, wen ihr wert nähenter bekannt mit dem innerlichen leben vun der Jüdischer masse. Der grõsser elend, in welchen sie trinkt sich einsam un hilflos, beschaft merkwürdige typen menschen, wâs ihr könnt séi gefinnen nur in der Jüdischer gass: beshaft voks-idealisten, emmise (genuine) kinder vun die masse, menschen ohn diplomen vun doktoyrim un ohn s’meykhos auf rabbonos; poshute (ordinary) menschen, wâs sennen geboren in der Jüdischer gass, un dort leben séi, un dort starben séi.

To Be Continued….

Saturday, April 14, 2012

Ptcholkeh.



Die samme interessante un angenehme minuten in Volozhin hâb ich verbracht mit “Ptcholkeh”.
“Ptcholkeh” – dâs is der baal akhsania (innkeeper), wu ich bin verfâhren. Asõ ruft men ihm in städtel derfar, w^as er alléin wendt sich zu itlichen mit die wörter: “Ptcholetchkeh!” S’héisst biehnele meiner!”

Un wenn ich widme mein itztige schilderung dem balebus (owner) vun mein akhsania in Volozhin, tu ich dâs, nischt blõs vun dankbarkeit, derfar, wâs ich hâb mit ihm asõ viel interessante minuten verbracht. Wâs er hât mir asõ viel interessante mayssos (stories) derzählt; vun Reb Khayim’ken, vun Reb Itzelen, vun Borukh dem Galitzianer, vun’m Shaygas Arieh, un lehavidil (a word which separated the sacred from the profane) vun’m Graf Tiszkewicz. Ich tu dâs, weil “Ptcholkeh” alléin is takkeh einer vun die merkwürdig’ste, vun die originel’ste Jüdische typen, wâs ich hâb wenn es  is begegent, fâhrendig über Jüdische städtlach.

Früher vun alts is Ptcholkeh a vier-un-neunziger. Wie asõ Ptcholkeh wert nispoel  (influenced by) vun seine vier-un-neunzig jâhr, könnt ihr sehen vun dem dâsigen fakt, wâs a jungerman, a shokhen (neighbor) seiner, hât mir derzälht.

“Dâs is geween mit a vier jâhr zurück”, derzählt mir der shokhen. “Ich hâb sich mit ihm zusammen getroffewn in merkhatz (bathhouse). Sennen mir arâb-gegangen beide in mikvah (ritual immersion bath), âbgeschwenkt sich, un genummen beide sich hõben (Ed. note: a Litvak hypercorrection; should be heben) auf die träpplach. Ich hâb ihm untergekhapt bei’n ârem – versteht Ihr mich: a mann vun über tishim. “Nu, Reb Wolf”, sâg ich, “kummt, ich well Euch helfen arauf; mit arauf; mit a jungen mann wet dâs gehen gringer.

As er git dâs auf mir asõ modne a kuck: “Aweg, du pischer!” Du west mir helfen arauf? Ich well sich arauf-khappen früher far dir.”

“Un wâs méint Ihr? Ich hab noch kein zeit nischt gehat zu spreisen; auf der fünfter träppel, is er schõn geween auf der fünfzehnter un – õben, bei die sachen”.

Übrigens hât var mir Ptcholkeh alléin sich berühmt, as wenn er git noch itzt a jungen mann a quetsch die hand, schreit jener: “oy-oy…!”.

Ptcholkeh hât 140 éiniklach un ur-einiklach. Kinder hât er gehat fünf: drei sühn un zwéi töchter. A suhn mit a tochter hât er in Amerika. Die hige kinder hât er schõn alle übergelebt. Nischt lang is a suhn gestârben, wâs gât gewõhnt zusammen mit ihm, in akhsania. Alle seine sühn sennen geween lerner un frumme Yidden. Über dem nischt-lang-gestârbenem suhn hâben rabonim gemacht hespodim (eulogies). Der alter hört nischt auf wegen dem zu reden. Wenn er redt, wéint er. Vun die kinder un éiniklach in Amerika hât er oft briev un “piktchas”. Er hât mir i die briev, i die pictures gewiesen – a ganzen pack. Er hât lieb wegen séi zu reden, oft durch-luftern i die pictures, i die briev. Nur wer-wemmens sennen die éiniklach – is dem alten schwer far’nander-zu-kleiben sich. Dâs selbe – mit die briev. A khutz (other than) dem suhn’s un der tochters. Ein briev, sein suhn’s hâb ich gebeten er soll mir schenken, un er hât mir geschenkt. Er is a kurzer un wet sein interessant far die leser. Ich gib ihm über vun Hebräisch kimat (almost) wort in wort:

“Lieber Vater!” – schreibt der suhn (a mann vun a jâhr siebezig) – “wegen dem, wâs du fregst, wâs ich tu, bin ich schõn neun jâhr a gabai vun der talmud-toyrah in Cleveland. Früher hâb ich kéin zeit nischt gehat, nur itzt, as der Õber’ster hât mir geholfen, hâb ich gekauft a talmud-toyrah – a vier mauer, un dort lernen drei hundert kinder. Ich hâb auch an éigenem beys-midrash in der talmud-toyrah. Sechs a séiger in der früh kum ich davnen. Nâch’n davnen lern ich a blatt gemora. Neun a séiger geh ich alle tâg besuchen meine aus-gegebene töchter. Vun 12 bis 1 is mittâg. Nâch mittag dremel ich sich durch a shoh (an hour). Vun 2 bis 4 verbreng ich in stub. Vier a séiger geh ich aweg in talmud-toyrah, sehen, wie m’lernt dort. Wârum mir hâben dort sieben melam’dim (teachers). Dernâch davnen mir b’tzibur (together) minkha un mayrev (afternoon and evening prayers). Vun 7 bis 8 geht die ganze familie zum tisch essen supper, s’héisst vyetchereh. Vun 8 bis 9 âwend lernt men weiter a blatt gemora in beys-midrash .

Wie Ihr seht, hât sich Ptcholkeh’s suhn eingegeben ein-zu-ordnen sich in der neuer welt noch auf’n alt-héimischen steuger. Er hât schõn auch kinder un éiniklach un alle sennen reich.

Auf demselben béugele papier, vun der ander seit, is a kurze zuschrift vun’m schwâgger – der schwester’s mann. Auch an interessanter. Er schickt a mazel-tov vun an éinikel’s khasseneh (wedding). Er rechent nâch Peysakh zu fâhren kén Eretz-Yisroel, wet er fâhren durch Rusland un “mir wellen sich i.h. (im yirtzeh ha-shem, God willing) sehen.” Vun seine kinder hât er nakhis (gratification, pride): Khavah un Ethel leben, borukh ha-shem, gut. Séi fehlt kéin sach nischt. Schmuel (dorten héisst er Doktor Emil) tut sehr a guten shidukh (match). Er is jetzt bei der kalah (bride). “Alle gerüssen Euch un ich schick Euch a matonah (gift) füftzig rubel.”

To Be Continued….

Friday, April 13, 2012

The Ninety-year-old Seminary Student


        
Er is der éinziger kloysnik in Soldatsken Kloys auf Novgorod, auf’n deck vun der Vilner Jüdischer Gass. 

Di Nikolayevski soldaten, die davner vun kloys, halten ihm wie an eyven tov, wie a teuere sach. 

As ich bin gekummen machen ihm a visit, hâben die gabayim vun schul gekuckt auf mir krum. 
Séi hâben geméint, as ich bein gekummen âbreden ihm vun séi, zunehmen ihm in an ander schul.

“Ihr sollt akorsht nishct âbreden unser alten” hât mir der gabay gedrâht mit’n finger auf’n nâs. “Ihr wet sich vun uns nischt aus-zâhlen.” Der alter hât geschéichelt gut-mutig un zufrieden un hât gesâgt dem gabay, as men mäg ihm ân-schitten aphilu stub mit gold, wet er vun séi nischt aweg.
Ich vun mein seit, hâb auch versichert dem gabay un dem shamas, as ich méin kholileh (God forbid) kein schlechts nischt un well séi kéin avleh (wrong) nischt tuen. Dernâch hâben mir sich genummen, wie alte bekannte, shmuessen (to converse) zwischen sich, ich mit’n “neunziger”. Vun wâs mir hâben ângefangen – gedenk ich nischt. Der alter hât lieb zu verbrengen mit schul menschen, ihm macht nischt aus, wer dâs is. Derüber is bei ihm kéin kasheh (question) nischt geween: wer ich bin?...un wâs ich bin? Un zu welchen zweck ich hâb mich gesetzt leben ihm un verbunden mit ihm a shmuess.

Geween is es nâch mayrev (evening prayers). In schul sennen mehr nischt geblieben, wie ich un er, un der shamas, un mein begleiter – der melamed vun talmud toyrah (the schoolteacher).
Ich hâb sich eingekuckt in mein alten. A breiter kop, a breiter ponim (face) mit a breiten nâs; bei der seit a barodevkeh; kléine, graue augen, wâs kucken auf der welt gut-mutig un zufrieden. Auf die zetrückente lippen weist sich zeitenweis a gut-härziger khitre-naïver schméicheleh. Er kuckt wie a mensch, wâs wéiss sein wert wâs verlangt mischt kéin sakh (quantity) vun menschen un vun der welt. Reden redt er mit a posuk (a passage from scriptures). Ofter mit a toyrah-wort vun die “hõche sachen”, vun kaboleh , vun nistar , vun nelm.

Die toyrah, sâgt er, besteht vun drei “nun’en”: negaleh, nistar, un nelm. Negaleh – dâs wâs is offen, antpleckt; nistar – wâs is verborgen far a poshuter  bosar ve-dom” (flesh-and-blood), âber offen far yekhidei segulah (select individuals), far aus-gekliebene, héilige menschen. Negalah – dâs is misnagd’ische toyrah, toyrah she-bikhtav (written law) – khumash, TaNa”Kh, un toyrah she-b’al’peh (oral law) – gemorah héisst dâs. Negalah is – “wâs auf’n lung, dâs auf’n zung”. Nistar dakegen, is – kabolah, soydos (secrets): ich sâg dir eins un du verstehest auf “dreizehn”….nistar is khasidische toyrah. A misnagdischer kop könn dâs nischt masig sein (comprehend). (The misnagdim  and the khasidim represent the scholarly and the mystical traditions, respectively).
Nelm is dâs, wâs is inganzen verhéihlen, verdeckt vun a prosten bosar-ve-dom’s seykhel (power of reason). Nelm könn men gârnischt masig sein, aphilu (even) a khasid auch nischt. Er mäg sein a feuer, a bren, vun dem rebbe’s samme mekurevim (inner circle). Nelm is zu dem menschen’s weltel gâr nischt schaykh (connected). Dâs steckt inganzen õben – in die oylamos ha-elyoynos (eternal worlds), un nur “er” alléin, der tzadik (the holy man), könn hâben dervun eppis be-khush – fühle eppis, zeitenweis durch a nitzutz (spark) un a remez (hint), durch a funk, a wunk.
TO BE CONTINUED….